Stelling van Utrecht omstreeks 1885

Historie

De Stelling van Utrecht is, als onderdeel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie, in de 19e eeuw gebouwd. Bij oorlogsdreiging werd het gebied rondom de stad Utrecht onder water gezet: inundatie. Tot kniehoogte, zodat de vijandelijke troepen met hun paarden en kanonnen vast liepen in de modder. Op hoger gelegen plekken, die niet onder water konden worden gezet, werden forten gebouwd. Forten beschermden ook belangrijke wegen en spoorlijnen en zorgden ervoor dat de inundatiesluizen niet in handen van de vijand zouden vallen.

Twee kringen

Rond 1820 werden de eerste forten rondom Utrecht aangelegd. Fort aan de Klop (1819-1821), Fort de Gagel (1819-1821), Fort Blauwkapel (1818-1821), Fort de Bilt (1816-1819), Fort Vossegat (1817-1819) en de vier Lunetten op de Houtense Vlakte (1819-1821) moesten de stad verdedigen. Maar omdat de reikwijdte van het geschut toenam werd er later een tweede kring van forten om de stad gebouwd: Werk te Maarsseveen (1880-1881), Fort Ruigenhoek (1869-1870), Fort Voordorp (1869-1870), Fort Hoofddijk (1877-1879), Fort Rijnauwen (1868-1871), Fort Vechten (1867-1870) en Fort ’t Hemeltje (1877-1881).

Door tijd achterhaald

Op de forten verrezen ‘bomvrije’ wachthuizen van zwaar metselwerk en met een dikke laag aarde erop zodat ze bestand waren tegen projectielen uit die tijd. In de loop van de 19e en begin 20ste eeuw werden de forten regelmatig aangepast aan de moderne wapens en aanvalsmethoden. Vlak vóór de Tweede Wereldoorlog, werden er nog groepsschuilplaatsen en kazematten van gewapend beton gebouwd om de Waterlinie bij de tijd te brengen. Maar bij de Duitse aanval op Nederland, meidagen van 1940, bleek de Waterlinie door de tijd achterhaald.

Nieuw elan

Na de Tweede Wereldoorlog, toen de Waterlinie eigenlijk geen functie meer had, werd het onderhoud verwaarloosd en raakten veel forten in verval. Pas aan het eind van de 20ste eeuw nam de belangstelling voor de Waterlinie en zijn bijzondere terreinen en gebouwen weer toe. Het Rijk droeg forten over aan gemeenten, Staatsbosbeheer, de provinciale landschappen en soms ook aan particulieren. In de afgelopen 15 jaar zijn vele forten gerestaureerd, ook in de Stelling van Utrecht. Het nieuwe elan inspireert eigenaren, huurders en exploitanten om de forten bijzondere en gevarieerde, nieuwe bestemmingen te geven. Om de Waterlinie en de forten rondom Utrecht bij een breder publiek bekend te maken en het bezoekersaantal te vergroten hebben de 16 forten rond de stad zich in 2010 verenigd in de Stichting Stelling van Utrecht.